40 χρόνια Τσερνόμπιλ: Οι «αριθμοί», το χρονολόγιο και οι πέντε μύθοι που «στοιχειώνουν» την αλήθεια

Ήταν ξημερώματα της 26ης Απριλίου του 1986 όταν ο αντιδραστήρας τέσσερα στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ εξερράγη, εκτοξεύοντας «σύννεφα» ραδιοενεργού υλικού. Το ατύχημα σημειώθηκε την ώρα που οι μηχανικοί πραγματοποιούσαν δοκιμή στον αντιδραστήρα, σε μια προσπάθεια να διερευνήσουν τι θα συνέβαινε σε περίπτωση εκτεταμένης διακοπής ρεύματος.

Δεν γνώριζαν όμως ότι ο αντιδραστήρας ήταν ήδη ασταθής.

Οι τουρμπίνες ψύξης άρχισαν να μειώνουν ταχύτητα και η πίεση στον αντιδραστήρα αυξήθηκε δραματικά.

Όταν οι επιστήμονες κατάλαβαν τι συμβαίνει ήταν ήδη αργά…

Η έκρηξη ήταν τόσο ισχυρή που εκτίναξε το χαλύβδινο καπάκι του αντιδραστήρα -ένα καπάκι που ζύγιζε 1.000 τόνους, δηλαδή όσο τρία μεγάλα επιβατικά αεροσκάφη τύπου Boeing 747.

Ο πυρηνικός σταθμός τυλίχθηκε στις φλόγες -μια φωτιά που θα συνέχιζε να καίει επί δύο εβδομάδες.

Το ατύχημα κατατάσσεται στο μέγιστο της Διεθνούς Κλίμακας Πυρηνικών Γεγονότων, καθώς η ποσότητα ραδιενέργειας που απελευθερώθηκε υπολογίζεται ότι ήταν σχεδόν 200 φορές μεγαλύτερη από τη ραδιενέργεια που εκλύθηκε από τις δύο ατομικές βόμβες που έπεσαν στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι μαζί.

Ένα ραδιενεργό σύννεφο «σκέπασε» τις γειτονικές χώρες και απλώθηκε σχεδόν στο σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Η ραδιενεργή βροχή έφτασε μέχρι την Ιρλανδία, ενώ η Ουκρανία, η Λευκορωσία και η Ρωσία ήταν οι χώρες που επηρεάστηκαν περισσότερο, αφού απορρόφησαν το 63% της ρύπανσης από το ατύχημα.

Το επόμενο διάστημα, ο πλανήτης θα παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα τα ρεπορτάζ για τους παιδικούς καρκίνους στην Ουκρανία και τη δηλητηρίαση τροφίμων ενώ η έλλειψη ενημέρωσης επέτεινε το κλίμα ανασφάλειας και πανικού.

Το ατύχημα σε αριθμούς

Από την έκρηξη στον πυρηνικό σταθμό και οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας πέθαναν, σύμφωνα με εκτιμήσεις 30 έως 60 άνθρωποι -εργαζόμενοι στο Τσερνόμπιλ και πυροσβέστες.

Ακριβής αριθμός θανάτων δεν υπάρχει. Ρωσία, Ουκρανία και Λευκορωσία δεν έχουν ανακοινώσει επίσημους απολογισμούς.

Η Ουκρανία, όμως, πληρώνει συντάξεις χηρείας σε 35.000 γυναίκες των οποίων οι σύζυγοι πέθαναν από προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το ατύχημα.

Είναι ενδεικτικό ότι 600.000 μέλη σωστικών συνεργείων εξετέθησαν σε υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας -πολλοί εκ των οποίων χωρίς κανένα προστατευτικό εξοπλισμό.

Το 2016, η ουκρανική κυβέρνηση ανακοίνωσε πως 1,9 εκατ. άνθρωποι ήταν θύματα του ατυχήματος -χωρίς όμως να διαχωρίζει αριθμητικά πόσοι πέθαναν και πόσοι νόσησαν.

Η Διεθνής Υπηρεσία Αντικαρκινικής Έρευνας των Ηνωμένων Εθνών εκτιμά πώς 41.000 άνθρωποι θα έχουν νοσήσει από καρκίνο που οφείλεται στη ραδιενέργεια του Τσερνόμπιλ μέχρι το 2065.

Μόνο οι παιδικοί καρκίνοι του θυρεοειδούς που αποδίδονται στο ατύχημα «άγγιξαν» τους 6.000 το 2004.

Στις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο, δηλαδή την Ουκρανία, τη Ρωσία και την Λευκορωσία, ζούσαν εκείνη την εποχή πέντε εκατομμύρια άνθρωποι.

Πώς επηρεάστηκε η Σοβιετική Ένωση

Το μέγεθος της καταστροφής άργησε να αποκαλυφθεί, καθώς η Σοβιετική Ένωση, μέρος της οποίας ήταν τότε η Ουκρανία, προσπάθησε τη συγκαλύψει.

Σουηδοί επιστήμονες ανίχνευσαν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας και, κατόπιν ελέγχων στους δικούς τους πυρηνικούς σταθμούς, άρχισαν να αναζητούν την πηγή.

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πίεσαν ασφυκτικά την σοβιετική κυβέρνηση, η οποία τελικά αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι είχε σημειωθεί ατύχημα στο Τσερνόμπιλ.

Η καθυστερημένη παραδοχή αυτή, σε συνδυασμό με το φόβο, προκάλεσε παγκόσμια κατακραυγή για την πυρηνική ενέργεια.

Στην ΕΣΣΔ, ο πολιτικός και οικονομικός αντίκτυπος ήταν τεράστιος.

Ο ίδιος ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τότε ηγέτης της ΕΣΣΔ, παραδέχτηκε το 2006 ότι «η καταστροφή του Τσερνόμπιλ ακόμη περισσότερο από την έναρξη της περεστρόικα, ήταν ίσως η πραγματική αιτία της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης».

Η λακωνική ανακοίνωση του ατυχήματος στην κρατική τηλεόραση, τα μειωμένα αντανακλαστικά και τα λάθη διαχείρισης της κρίσης έκαναν τους πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης να ζητούν επιτακτικά απαντήσεις και μεγαλύτερη διαφάνεια.

Μόλις έξι χρόνια μετά το ατύχημα του Τσερνόμπιλ, το 1991, η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε.

Πέντε μύθοι

Στις προσπάθειες συγκάλυψης από πλευράς της Σοβιετικής Ένωσης οφείλονται και πέντε από τους πιο μεγάλους «μύθους» που περιβάλλουν το πυρηνικό ατύχημα.

Πρώτος και μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των θανάτων. Μέχρι και σήμερα, πολλοί είναι αυτοί που υποστηρίζουν ότι το Τσερνόμπιλ σκότωσε μόνο 30 ανθρώπους από την έκρηξη και άλλους 30 από καρκίνο που οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας μέσα στους πρώτους μήνες

Ο δεύτερος μεγάλος μύθος είναι πως το ατύχημα είχε μόνο περιφερειακές συνέπειες.

Οι χάρτες όμως δείχνουν ότι η ραδιενέργεια κάλυψε σχεδόν ολόκληρη την Ευρώπη το επόμενο διάστημα. Είναι ενδεικτικό ότι 20 χρόνια μετά το ατύχημα, 350 κτηνοτρόφοι στη Βρετανία βρίσκονταν ακόμα αντιμέτωποι με περιορισμούς στην πώληση του κρέατος των ζώων τους.

Τρίτος μύθος, ότι το Τσερνόμπιλ ήταν το μεγαλύτερο ατύχημα της παγκόσμιας ιστορίας.

Αντίστοιχης κατηγορίας ήταν και το ατύχημα της Φουκοσίμα, το οποίο είχε διαφορετική διαχείριση αλλά κατηγοριοποιήθηκε και αυτό στην υψηλότερη κλίμακα 7.

Μάλιστα, επιστήμονες έχουν επιβεβαιώσει πως μπορεί το Τσερνόμπιλ να απελευθέρωσε τη μεγαλύτερη ραδιενεργό ρύπανση ενός ατυχήματος, ωστόσο άλλα πυρηνικά συμβάντα απελευθέρωσαν πολύ περισσότερα ραδιενεργά ισότοπα στην ατμόσφαιρα.

Εξαιρετικά σημαντικό ήταν και το ατύχημα Three Mile Island στην Πενσυλβάνια των ΗΠΑ, ωστόσο εκείνο ήταν κλίμακας 5.

Ο τέταρτος μύθος αφορά τη χλωρίδα και την πανίδα γύρω στην περιοχή γύρω από το Τσερνόμπιλ.

Πολλοί από τους επισκέπτες ρωτούν τους οδηγούς εάν υπάρχουν μεταλλαγμένα είδη στην περιοχή -κάτι που δεν ισχύει.

Ο επικεφαλής του τμήματος που παρακολουθεί στενά την περιοχή έχει πολλάκις διαβεβαιώσει ότι δεν έχει δει ποτέ λύκους με δύο κεφάλια ή ποντίκια με πέντε πόδια.

Την ίδια ώρα, ερευνητές έχουν εξηγήσει ότι είναι υπερβολές και τα περί της πλήρους αναγέννησης της φύσης γύρω από τον πυρηνικό σταθμό.

Είναι αλήθεια φυσικά ότι στην περιοχή ζουν κάποια είδη ζώων, ωστόσο το προσδόκιμο ζωής τους είναι μικρότερο ενώ επιστήμονες έχουν καταγράψει και σημαντικές γενετικές ανωμαλίες.

Και ο τελευταίος και πιο σημαντικός μύθος;

Ότι η καταστροφή του Τσερνόμπιλ βρίσκεται πλέον πίσω μας.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έφερε και πάλι στο προσκήνιο τον εφιάλτη, με την ουκρανική κυβέρνηση να προειδοποιεί ότι ρωσικά πλήγματα με drones απειλούν τη σαρκοφάγο που περιβάλλει το πυρηνικό εργοστάσιο.

Και φυσικά, η θλιβερή παρακαταθήκη στην υγεία των Ευρωπαίων παραμένει ενεργή.

Το χρονολόγιο

25 Απριλίου 1986, 01:00 – Οι επιστήμονες αρχίζουν να μειώνουν το ρεύμα στον αντιδραστήρα νούμερο 4 για να προετοιμαστούν για τεστ ασφαλείας. Οι μηχανικοί ήθελαν να δουν τι θα γινόταν σε περίπτωση μπλακ άουτ στον πυρηνικό σταθμό. Η δοκιμή αυτή οδήγησε τελικά στην καταστροφή του πυρηνικού σταθμού.

25 Απριλίου, 23:10 – Οι μηχανικοί παίρνουν το «πράσινο φως» να συνεχίσουν τη δοκιμή. Η ώρα είναι πλέον περασμένη και έχει αναλάβει η νυχτερινή βάρδια, που είναι πιο άπειρη και δεν έλαβε ποτέ σωστή ενημέρωση για τη δοκιμή.

26 Απριλίου 1986, 01:23 – Η δοκιμή ξεκινά και παρατηρείται μια απρόσμενη αύξηση τάσης. Ένας επιστήμονας πατά το κουμπί έκτακτης ανάγκης. Μερικά δευτερόλεπτα αργότερα σημειώνεται η πρώτη έκρηξη ενώ και τουλάχιστον άλλη μια. Το καπάκι 1.000 τόνων του αντιδραστήρα εκτοξεύεται και φλόγες τυλίγουν τον σταθμό.

26 Απριλίου 1986, 01:28 – Φτάνουν στο σημείο οι πρώτοι πυροσβέστες. Δεν έχουν ενημερωθεί για τη διαρροή ραδιενέργειας και δεν φορούν προστατευτικό εξοπλισμό.

26 Απριλίου 1986, 2:15 – Αξιωματούχοι της Σοβιετικής Ένωσης πραγματοποιούν έκτακτη σύσκεψη και αποφασίζουν να απαγορεύσουν την είσοδο και έξοδο οχημάτων στην πόλη Πρίπιατ, όπου κατοικούν οι εργαζόμενοι του Τσερνόμπιλ.

26 Απριλίου 1986, 05:00 – Οι μηχανικοί κλείνουν τον αντιδραστήρα νούμερο τρία ενώ το επόμενο πρωινό κλείνουν και οι ένα και δύο

26 Απριλίου 1986, 06:35 – Οι φωτιές, πλην αυτής στον αντιδραστήρα τέσσερα, έχουν πλέον σβήσει

27 Απριλίου 1986, 10:00 – Ελικόπτερα αρχίζουν να πετούν άμμο, άργιλο, βόριο, μόλυβδο και δολομίτη στον αντιδραστήρα

27 Απριλίου 1986, 14:00 – Μετά από 36 ώρες σιωπής, οι αξιωματούχοι της Σοβιετικής Ένωσης αρχίζουν να εκκενώνουν τους περίπου 115.000 κατοίκους της Πρίπιατ και γύρω περιοχών.

28 Απριλίου 1986 – Οι Σουηδοί ανιχνεύουν ραδιενέργεια στην ατμόσφαιρα και η Σοβιετική Ένωση αναγκάζεται να παραδεχτεί ότι σημειώθηκε ατύχημα. Λένε ψέματα, όμως, ότι η κατάσταση είναι υπό έλεγχο.

4 Μαΐου 1986 – Οι αρχές βάζουν υγρό άζωτο στον αντιδραστήρα για να ρίξουν τη θερμοκρασία. Ξεκινούν και άλλες εργασίες αντιμετώπισης της κρίσης, στις οποίες συμμετέχουν 800.000 εργαζόμενοι.

6 Μαΐου 1986 – Οι ραδιενεργές εκπομπές μειώνονται απότομα, πιθανότατα επειδή η φωτιά στον πυρήνα του αντιδραστήρα έσβησε. Η ΕΣΣΔ έκλεισε τα σχολεία στο Κίεβο, είπε τους πολίτες να παραμείνουν στα σπίτια τους και να μην τρώνε φυλλώδη λαχανικά.

8-9 Μαΐου 1986 – Οι εργάτες ολοκληρώνουν την απομάκρυνση 20.000 τόνων ραδιενεργού νερού από το υπόγειο του αντιδραστήρα ενώ ξεκινούν να ρίχνουν τσιμέντο.

14 Μαΐου 1986 – Ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ μιλά για πρώτη φορά δημόσια για το περιστατικό, λέγοντας στην κρατική τηλεόραση ότι «τα χειρότερα είναι πίσω μας».

15 Δεκεμβρίου 2000 – Ο αντιδραστήρας τρία του Τσερνόμπιλ, ο τελευταίος που λειτουργούσε, κλείνει. Οι ένα και δύο είχαν κλείσει το 1996 και το 1991 αντιστοίχως. Έκτοτε έχει μπει σε διαδικασία παροπλισμού, η οποία αναμενόταν να ολοκληρωθεί το 2065, πριν ξεσπάσει ο πόλεμος με τη Ρωσία.

Απρίλιος 2006 – Ο Γκορμπατσόφ γράφει ότι η καταστροφή του Τσερνόμπιλ «ακόμη περισσότερο από την έναρξη της περεστρόικα, ήταν ίσως η πραγματική αιτία της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης»

Νοέμβριος 2016 – Η νέα σαρκοφάγος του αντιδραστήρα 4, που κόστισε 2,1 δισ. ευρώ, ολοκληρώνεται.